Wie creëert ons geld?

En waarom leren we dat zo weinig op school?

𝗪𝗔𝗡𝗡𝗘𝗘𝗥 𝗚𝗔𝗔𝗧 𝗗𝗘 𝗕𝗘𝗩𝗢𝗟𝗞𝗜𝗡𝗚 𝗘𝗜𝗡𝗗𝗘𝗟𝗜𝗝𝗞 𝗕𝗘𝗚𝗥𝗜𝗝𝗣𝗘𝗡 𝗛𝗢𝗘 𝗚𝗘𝗟𝗗 𝗘𝗖𝗛𝗧 𝗪𝗘𝗥𝗞𝗧? 𝗘𝗡 𝗪𝗔𝗔𝗥𝗢𝗠 𝗟𝗘𝗥𝗘𝗡 𝗪𝗘 𝗢𝗣 𝗦𝗖𝗛𝗢𝗢𝗟 𝗭𝗢 𝗪𝗘𝗜𝗡𝗜𝗚 𝗢𝗩𝗘𝗥 𝗛𝗘𝗧 𝗠𝗢𝗡𝗘𝗧𝗔𝗜𝗥𝗘 𝗦𝗬𝗦𝗧𝗘𝗘𝗠 𝗗𝗔𝗧 𝗢𝗡𝗦 𝗛𝗘𝗟𝗘 𝗟𝗘𝗩𝗘𝗡 𝗕𝗘𝗣𝗔𝗔𝗟𝗧?

Er is iets bijzonder merkwaardigs aan onze samenleving. We gaan jarenlang naar school. We leren wiskunde, geschiedenis, aardrijkskunde, talen en wetenschappen. Vervolgens verlaten we de schoolbanken en begint een leven waarin bijna alles om geld draait. We werken ervoor. We betalen belastingen. We lenen geld om een woning te kopen. We sparen voor later. We betalen rente. We zien prijzen stijgen en maken ons zorgen over onze koopkracht. En toch begrijpt een groot deel van de bevolking nauwelijks hoe het geld waarmee ze dagelijks werkt eigenlijk ontstaat. Laat staan hoe het volledige monetaire systeem functioneert.

𝗛𝗢𝗘 𝗞𝗔𝗡 𝗜𝗘𝗧𝗦 𝗗𝗔𝗧 𝗭𝗢 𝗕𝗘𝗣𝗔𝗟𝗘𝗡𝗗 𝗜𝗦 𝗩𝗢𝗢𝗥 𝗜𝗘𝗗𝗘𝗥 𝗠𝗘𝗡𝗦𝗘𝗡𝗟𝗘𝗩𝗘𝗡, 𝗧𝗘𝗚𝗘𝗟𝗜𝗝𝗞 𝗭𝗢 𝗪𝗘𝗜𝗡𝗜𝗚 𝗕𝗘𝗚𝗥𝗘𝗣𝗘𝗡 𝗪𝗢𝗥𝗗𝗘𝗡? 𝗕𝗔𝗡𝗞𝗘𝗡 𝗟𝗘𝗡𝗘𝗡 𝗡𝗜𝗘𝗧 𝗦𝗜𝗠𝗣𝗘𝗟𝗪𝗘𝗚 𝗛𝗘𝗧 𝗚𝗘𝗟𝗗 𝗨𝗜𝗧 𝗗𝗔𝗧 𝗔𝗡𝗗𝗘𝗥𝗘 𝗠𝗘𝗡𝗦𝗘𝗡 𝗘𝗘𝗥𝗦𝗧 𝗛𝗘𝗕𝗕𝗘𝗡 𝗚𝗘𝗦𝗣𝗔𝗔𝗥𝗗.
Dat is een van de belangrijkste misverstanden over het moderne geldsysteem.
De meeste mensen denken dat banken het spaargeld van hun klanten verzamelen en vervolgens een gedeelte daarvan uitlenen. Maar in werkelijkheid ontstaat een groot gedeelte van het geld in onze economie op het moment dat commerciële banken kredieten verstrekken. Stel dat je een woning koopt en daarvoor 300.000 euro leent. Wanneer de bank die lening verstrekt, creëert ze doorgaans tegelijkertijd een nieuw banktegoed van 300.000 euro. Er verschijnt nieuw giraal geld in het financiële systeem. Tegelijk ontstaat er een schuld van 300.000 euro die je moet terugbetalen.

𝗗𝗘 𝗕𝗔𝗡𝗞 𝗖𝗥𝗘𝗘̈𝗘𝗥𝗧 𝗘𝗘𝗡 𝗕𝗔𝗡𝗞𝗧𝗘𝗚𝗢𝗘𝗗. 𝗝𝗜𝗝 𝗞𝗥𝗜𝗝𝗚𝗧 𝗘𝗘𝗡 𝗦𝗖𝗛𝗨𝗟𝗗.
Dit is geen complottheorie. De Bank of England publiceerde hierover al in 2014 een uitgebreide officiële uitleg. Ook de Europese Centrale Bank en de Nationale Bank van België bevestigen dat commerciële bankkredieten een belangrijke bron van geldcreatie zijn. En toch zou het mij niet verbazen wanneer een groot gedeelte van de bevolking dit voor het eerst leest.

𝗠𝗔𝗔𝗥 𝗪𝗔𝗧 𝗚𝗘𝗕𝗘𝗨𝗥𝗧 𝗘𝗥 𝗪𝗔𝗡𝗡𝗘𝗘𝗥 𝗗𝗘 𝗦𝗖𝗛𝗨𝗟𝗗 𝗪𝗢𝗥𝗗𝗧 𝗧𝗘𝗥𝗨𝗚𝗕𝗘𝗧𝗔𝗔𝗟𝗗?
Dan gebeurt er opnieuw iets wat weinig mensen begrijpen. Wanneer je de hoofdsom van een banklening terugbetaalt, verdwijnt het daarmee overeenkomende gecreëerde bankgeld uit de geldhoeveelheid. Bij kredietverlening wordt giraal geld gecreëerd. Bij terugbetaling van de hoofdsom wordt het vernietigd. De rentebetalingen daarentegen vormen inkomsten voor de bank, waaruit onder meer personeelskosten, financieringskosten, voorzieningen en winsten worden betaald. En dat brengt ons bij de volgende fundamentele vraag.

𝗪𝗔𝗔𝗥𝗢𝗠 𝗜𝗦 𝗢𝗡𝗦 𝗚𝗘𝗟𝗗𝗦𝗬𝗦𝗧𝗘𝗘𝗠 𝗭𝗢 𝗦𝗧𝗘𝗥𝗞 𝗩𝗘𝗥𝗪𝗘𝗩𝗘𝗡 𝗠𝗘𝗧 𝗦𝗖𝗛𝗨𝗟𝗗 𝗘𝗡 𝗥𝗘𝗡𝗧𝗘?
Een groot deel van ons geld ontstaat doordat iemand zich verbindt om in de toekomst geld terug te betalen. En boven op die terugbetaling komt rente.
Dat betekent niet dat het geld voor alle toekomstige rentebetalingen afzonderlijk moet worden bijgedrukt. Geld circuleert immers voortdurend en banken besteden hun rente-inkomsten ook weer. Maar rente heeft wel een fundamentele economische betekenis. Ze vertegenwoordigt een voortdurende betalingsverplichting voor de schuldenaar en een inkomstenstroom voor de kredietverstrekker. Hoe groter de schuldenlast, hoe zwaarder die verplichtingen kunnen doorwegen. Voor gezinnen. Voor ondernemingen. En voor overheden.

𝗛𝗘𝗧 𝗠𝗢𝗡𝗘𝗧𝗔𝗜𝗥𝗘 𝗦𝗬𝗦𝗧𝗘𝗘𝗠 𝗜𝗦 𝗗𝗔𝗔𝗥𝗠𝗘𝗘 𝗡𝗜𝗘𝗧 𝗔𝗟𝗟𝗘𝗘𝗡 𝗘𝗘𝗡 𝗠𝗔𝗡𝗜𝗘𝗥 𝗢𝗠 𝗧𝗘 𝗕𝗘𝗧𝗔𝗟𝗘𝗡. 𝗛𝗘𝗧 𝗕𝗘𝗜̈𝗡𝗩𝗟𝗢𝗘𝗗𝗧 𝗢𝗢𝗞 𝗛𝗢𝗘 𝗪𝗘𝗟𝗩𝗔𝗔𝗥𝗧 𝗪𝗢𝗥𝗗𝗧 𝗚𝗘𝗖𝗥𝗘𝗘̈𝗘𝗥𝗗 𝗘𝗡 𝗩𝗘𝗥𝗗𝗘𝗘𝗟𝗗.
𝗗𝗘 𝗚𝗘𝗩𝗢𝗟𝗚𝗘𝗡 𝗭𝗜𝗝𝗡 𝗩𝗘𝗘𝗟 𝗚𝗥𝗢𝗧𝗘𝗥 𝗗𝗔𝗡 𝗪𝗘 𝗗𝗘𝗡𝗞𝗘𝗡.
Wanneer banken veel krediet verstrekken, komt er meer koopkracht beschikbaar.
Dat kan ondernemingen helpen investeren, woningen financieren en economische groei ondersteunen. Maar wanneer veel nieuw krediet naar bestaande woningen, aandelen of andere schaarse bezittingen stroomt, kan het ook de prijzen daarvan opdrijven. Wie al veel vermogen bezit, kan daarvan profiteren. Wie nog geen woning of andere bezittingen heeft, moet mogelijk steeds meer betalen om hetzelfde te verwerven. En zo kan kredietgroei bijdragen aan toenemende vermogensverschillen. Dat is een van de mechanismen die je moet begrijpen voordat je serieus kunt discussiëren over ongelijkheid.

𝗘𝗡 𝗗𝗔𝗡 𝗗𝗘 𝗢𝗩𝗘𝗥𝗛𝗘𝗜𝗗𝗦𝗦𝗖𝗛𝗨𝗟𝗗𝗘𝗡.
Ook overheden kunnen jarenlang meer uitgeven dan ze ontvangen. Ze financieren hun tekorten door te lenen. Op die leningen betalen ze rente. Wanneer die rentefactuur stijgt, blijft er minder begrotingsruimte over voor andere uitgaven, tenzij de overheid meer inkomsten vindt of opnieuw leent. En uiteindelijk komt de discussie terecht bij dezelfde burgers. Moeten de belastingen omhoog? Moeten de uitgaven omlaag? Moet de pensioenleeftijd stijgen? Moet er worden bespaard op gezondheidszorg, onderwijs of sociale voorzieningen? Uiteraard ontstaan overheidsproblemen niet uitsluitend door het monetaire systeem. Politieke keuzes, productiviteit, demografie en economische omstandigheden spelen eveneens een belangrijke rol. Maar wie de werking van schuld en rente niet begrijpt, mist een fundamenteel onderdeel van de verklaring.

𝗪𝗘 𝗗𝗜𝗦𝗖𝗨𝗦𝗦𝗜𝗘̈𝗥𝗘𝗡 𝗘𝗜𝗡𝗗𝗘𝗟𝗢𝗢𝗦 𝗢𝗩𝗘𝗥 𝗗𝗘 𝗚𝗘𝗩𝗢𝗟𝗚𝗘𝗡. 𝗠𝗔𝗔𝗥 𝗛𝗢𝗘 𝗩𝗔𝗔𝗞 𝗢𝗡𝗗𝗘𝗥𝗭𝗢𝗘𝗞𝗘𝗡 𝗪𝗘 𝗛𝗘𝗧 𝗠𝗘𝗖𝗛𝗔𝗡𝗜𝗦𝗠𝗘 𝗗𝗔𝗔𝗥𝗔𝗖𝗛𝗧𝗘𝗥? 𝗘𝗡 𝗪𝗔𝗧 𝗠𝗘𝗧 𝗗𝗘 𝗪𝗘𝗥𝗞𝗘𝗟𝗜𝗝𝗞𝗘 𝗪𝗔𝗔𝗥𝗗𝗘 𝗩𝗔𝗡 𝗢𝗡𝗦 𝗚𝗘𝗟𝗗?
Een van de merkwaardigste eigenschappen van modern geld is dat het niet langer rechtstreeks inwisselbaar is voor een vaste hoeveelheid goud. De euro is gebaseerd op vertrouwen in de munt, het monetaire beleid en de instellingen die het systeem ondersteunen. Dat systeem kan goed functioneren. Maar wanneer de koopkracht van geld door inflatie afneemt, ondervindt iedere spaarder daarvan de gevolgen. Wie zijn vermogen uitsluitend in geld aanhoudt, is afhankelijk van de toekomstige koopkracht van die munt. Wie vermogen spreidt over productieve ondernemingen, vastgoed, fysiek goud of andere bezittingen, krijgt met andere kansen en risico's te maken. En precies daarom is inzicht in geld zo belangrijk.
Want sparen is niet automatisch hetzelfde als koopkracht behouden. En meer euro's bezitten is niet noodzakelijk hetzelfde als rijker worden.

𝗪𝗔𝗔𝗥𝗢𝗠 𝗜𝗦 𝗗𝗜𝗧 𝗚𝗘𝗘𝗡 𝗩𝗘𝗥𝗣𝗟𝗜𝗖𝗛𝗧𝗘 𝗕𝗔𝗦𝗜𝗦𝗞𝗘𝗡𝗡𝗜𝗦 𝗩𝗢𝗢𝗥 𝗜𝗘𝗗𝗘𝗥𝗘 𝗦𝗖𝗛𝗢𝗟𝗜𝗘𝗥?
Daar komen we bij misschien wel het meest frustrerende gedeelte van het verhaal. Financiële geletterdheid wordt in Vlaanderen inmiddels wel degelijk onderwezen en maakt deel uit van de onderwijsdoelen. Dat is een positieve ontwikkeling. Maar leren budgetteren, een factuur begrijpen en rente berekenen is nog niet hetzelfde als begrijpen hoe het volledige monetaire systeem functioneert.

Hoeveel jongeren verlaten vandaag het secundair onderwijs met een helder inzicht in de manier waarop commerciële banken geld creëren? Hoeveel kunnen uitleggen waarom terugbetaling van een banklening giraal geld vernietigt? Hoeveel begrijpen het verschil tussen centrale-bankgeld en commercieel bankgeld? Hoeveel weten werkelijk hoe rente, kredietgroei, inflatie, overheidsschulden en vermogensprijzen elkaar beïnvloeden? En hoeveel kunnen kritisch uitleggen welke sterke en zwakke punten ons huidige systeem heeft en welke alternatieven bestaan? Het internationale PISA-onderzoek toont bovendien dat Vlaanderen weliswaar bovengemiddeld scoort op financiële geletterdheid, maar dat Vlaamse leerlingen relatief weinig financiële onderwerpen in de lessen rapporteerden. Er is dus vooruitgang, maar ook nog heel wat ruimte voor verbetering.

𝗪𝗘 𝗟𝗘𝗥𝗘𝗡 𝗝𝗢𝗡𝗚𝗘𝗥𝗘𝗡 𝗛𝗢𝗘 𝗭𝗘 𝗠𝗘𝗧 𝗚𝗘𝗟𝗗 𝗠𝗢𝗘𝗧𝗘𝗡 𝗢𝗠𝗚𝗔𝗔𝗡. 𝗠𝗔𝗔𝗥 𝗟𝗘𝗥𝗘𝗡 𝗪𝗘 𝗛𝗘𝗡 𝗢𝗢𝗞 𝗩𝗢𝗟𝗗𝗢𝗘𝗡𝗗𝗘 𝗛𝗢𝗘 𝗗𝗔𝗧 𝗚𝗘𝗟𝗗 𝗭𝗘𝗟𝗙 𝗢𝗡𝗧𝗦𝗧𝗔𝗔𝗧? 𝗪𝗔𝗧 𝗭𝗢𝗨 𝗘𝗥 𝗚𝗘𝗕𝗘𝗨𝗥𝗘𝗡 𝗔𝗟𝗦 𝗗𝗘 𝗠𝗘𝗘𝗥𝗗𝗘𝗥𝗛𝗘𝗜𝗗 𝗩𝗔𝗡 𝗗𝗘 𝗕𝗘𝗩𝗢𝗟𝗞𝗜𝗡𝗚 𝗗𝗜𝗧 𝗪𝗘𝗥𝗞𝗘𝗟𝗜𝗝𝗞 𝗕𝗘𝗚𝗥𝗘𝗘𝗣?
Dan zouden discussies over belastingen, pensioenen, overheidsschulden en inflatie misschien fundamenteel veranderen. Burgers zouden kritischer kunnen beoordelen waarom bepaalde beleidsmaatregelen worden genomen. Ze zouden beter begrijpen welke gevolgen kredietgroei en rentebeleid kunnen hebben. Ze zouden bewuster omgaan met schulden, sparen en vermogensopbouw. En politici zouden hun financiële beslissingen mogelijk veel grondiger moeten uitleggen. Niet alleen hoeveel iets kost. Maar ook hoe het wordt gefinancierd, wie de risico's draagt en welke economische gevolgen op lange termijn kunnen ontstaan. Dat zou de kwaliteit van het publieke debat aanzienlijk kunnen verbeteren.

𝗪𝗔𝗡𝗡𝗘𝗘𝗥 𝗞𝗢𝗠𝗧 𝗗𝗜𝗘 𝗧𝗜𝗝𝗗?
Het besef groeit. Steeds meer mensen stellen vragen over geldcreatie, banken, inflatie, overheidsschulden en de rol van centrale banken. Maar het inzicht verspreidt zich langzaam. Misschien omdat het systeem ingewikkeld wordt uitgelegd. Misschien omdat mensen jarenlang hebben geleerd dat banken vooral bestaande spaargelden uitlenen. Misschien ook omdat het dagelijkse leven weinig ruimte laat om fundamentele economische vragen te onderzoeken. Maar we hoeven niet te wachten tot iedereen zichzelf op eigen houtje in monetaire economie verdiept. 

We kunnen beginnen op school. Niet door jongeren één politieke of economische overtuiging op te leggen. Wel door hen de feitelijke werking van het systeem uit te leggen, inclusief de voordelen, risico's, beperkingen en mogelijke alternatieven.
Want krediet en banken hebben enorme economische ontwikkeling mogelijk gemaakt. Maar verkeerd kredietbeleid, financiële zeepbellen, buitensporige schulden en instabiele geldstromen hebben eveneens grote maatschappelijke schade veroorzaakt. De bedoeling moet niet zijn jongeren bang te maken voor banken. De bedoeling moet zijn dat ze begrijpen hoe banken functioneren.

𝗘𝗘𝗡 𝗕𝗘𝗩𝗢𝗟𝗞𝗜𝗡𝗚 𝗗𝗜𝗘 𝗛𝗔𝗔𝗥 𝗠𝗢𝗡𝗘𝗧𝗔𝗜𝗥𝗘 𝗦𝗬𝗦𝗧𝗘𝗘𝗠 𝗕𝗘𝗚𝗥𝗜𝗝𝗣𝗧, 𝗞𝗔𝗡 𝗘𝗘𝗡 𝗩𝗘𝗘𝗟 𝗜𝗡𝗛𝗢𝗨𝗗𝗘𝗟𝗜𝗝𝗞𝗘𝗥 𝗗𝗘𝗕𝗔𝗧 𝗩𝗢𝗘𝗥𝗘𝗡 𝗢𝗩𝗘𝗥 𝗛𝗔𝗔𝗥 𝗘𝗖𝗢𝗡𝗢𝗠𝗜𝗦𝗖𝗛𝗘 𝗧𝗢𝗘𝗞𝗢𝗠𝗦𝗧.
En misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste reden waarom monetaire kennis geen exclusief terrein van bankiers, economen en centrale banken mag blijven.
Geld beïnvloedt niet alleen financiële markten. Het beïnvloedt de prijs van onze woningen, de toekomst van onze kinderen, de financiering van onze ondernemingen, de betaalbaarheid van onze overheid en de koopkracht van ons inkomen. Het beïnvloedt vrijwel iedere belangrijke economische beslissing in ons leven.

𝗛𝗢𝗘 𝗞𝗨𝗡𝗡𝗘𝗡 𝗪𝗘 𝗗𝗔𝗡 𝗩𝗘𝗥𝗪𝗔𝗖𝗛𝗧𝗘𝗡 𝗗𝗔𝗧 𝗠𝗘𝗡𝗦𝗘𝗡 𝗛𝗨𝗡 𝗙𝗜𝗡𝗔𝗡𝗖𝗜𝗘̈𝗟𝗘 𝗧𝗢𝗘𝗞𝗢𝗠𝗦𝗧 𝗕𝗘𝗪𝗨𝗦𝗧 𝗕𝗘𝗣𝗔𝗟𝗘𝗡, 𝗔𝗟𝗦 𝗪𝗘 𝗛𝗘𝗡 𝗡𝗢𝗢𝗜𝗧 𝗩𝗢𝗟𝗟𝗘𝗗𝗜𝗚 𝗨𝗜𝗧𝗟𝗘𝗚𝗚𝗘𝗡 𝗛𝗢𝗘 𝗛𝗘𝗧 𝗚𝗘𝗟𝗗𝗦𝗬𝗦𝗧𝗘𝗘𝗠 𝗪𝗘𝗥𝗞𝗧?
Misschien begint echte financiële bewustwording niet bij de vraag hoeveel geld je kunt verdienen. Maar bij een veel eenvoudigere vraag.

𝗪𝗔𝗧 𝗜𝗦 𝗚𝗘𝗟𝗗 𝗘𝗜𝗚𝗘𝗡𝗟𝗜𝗝𝗞, 𝗪𝗜𝗘 𝗖𝗥𝗘𝗘̈𝗘𝗥𝗧 𝗛𝗘𝗧 𝗘𝗡 𝗪𝗜𝗘 𝗗𝗥𝗔𝗔𝗚𝗧 𝗨𝗜𝗧𝗘𝗜𝗡𝗗𝗘𝗟𝗜𝗝𝗞 𝗗𝗘 𝗚𝗘𝗩𝗢𝗟𝗚𝗘𝗡 𝗩𝗔𝗡 𝗗𝗘 𝗠𝗔𝗡𝗜𝗘𝗥 𝗪𝗔𝗔𝗥𝗢𝗣 𝗛𝗘𝗧 𝗪𝗢𝗥𝗗𝗧 𝗚𝗘𝗖𝗥𝗘𝗘̈𝗘𝗥𝗗?
Zolang die vraag voor de meerderheid van de bevolking onbeantwoord blijft, zullen we blijven discussiëren over economische problemen zonder alle onderliggende mechanismen te begrijpen. En daarom zou de werking van ons monetaire systeem geen gespecialiseerde kennis voor enkelen mogen zijn.

𝗛𝗘𝗧 𝗭𝗢𝗨 𝗕𝗔𝗦𝗜𝗦𝗞𝗘𝗡𝗡𝗜𝗦 𝗠𝗢𝗘𝗧𝗘𝗡 𝗭𝗜𝗝𝗡 𝗩𝗢𝗢𝗥 𝗜𝗘𝗗𝗘𝗥𝗘𝗘N.

Bron: Johnny Verkuringen van Europese Goudstandaard

België: steeds meer overheid, steeds minder economische dynamiek

De grafiek hieronder vestigt de aandacht op een ontwikkeling die in het politieke debat veel te weinig aandacht krijgt: sinds 1960 is de Belgische overheid een steeds groter deel van de economie gaan innemen, terwijl de reële economische groei op lange termijn is vertraagd. 

Meer overheidsuitgaven hebben dus niet automatisch geleid tot meer welvaartscreatie. Dat betekent niet dat elke publieke uitgave nutteloos is, want degelijk onderwijs, infrastructuur en veiligheid kunnen de productiviteit juist versterken. De fundamentele vraag is hoeveel geld naar zulke productieve investeringen gaat en hoeveel naar een uitdijend overheidsapparaat, bureaucratie en het financieren van bestaande aanspraken. 

Een verzorgingsstaat kan alleen duurzaam blijven bestaan wanneer de productieve economie voldoende welvaart voortbrengt om hem te betalen. Wanneer de overheidsuitgaven zwaar blijven wegen op die economie, neemt de druk toe om de belastingen te verhogen, schulden op te bouwen of beide te doen. Dat kan investeringen, ondernemerschap en de bereidheid om risico's te nemen afremmen. 

De tragere groei maakt vervolgens de financiering van pensioenen, gezondheidszorg en sociale uitkeringen nog moeilijker. Zo dreigt een vicieuze cirkel te ontstaan: de overheid wordt groter, maar de economische basis die haar moet dragen groeit steeds trager. 

België heeft daarom niet alleen een debat nodig over de omvang van de overheid, maar vooral over haar doeltreffendheid en over het herstel van productiviteit en private welvaartscreatie.

Vond je dit een interessant artikel ?  

Zo ja, deel het dan even via bvb. de sociale media.  Dank ! 

Meststoffen, energie en de wet van Liebig

De verstoring van de aanvoer van meststoffen uit de Perzische Golf als gevolg van de oorlog met Iran doet denken aan de chemicus Justus von Liebig, een vooraanstaand 19e-eeuws pleitbezorger van de minerale theorie over plantenvoeding. Liebig maakte vooral naam met wat we nu kennen als de wet van het minimum van Liebig. Volgens die wet wordt de plantengroei beperkt door de essentiële voedingsstof die het schaarst beschikbaar is. Zodra een teller één essentiële voedingsstof niet meer heeft, kunnen extra hoeveelheden van andere voedingsstoffen het tekort aan de beperkende stof niet compenseren.

Liebigs wet van het minimum dreigt zich in het teeltseizoen op een ingrijpende en verontrustende manier te laten gelden. Dat komt doordat de regio rond de Perzische Golf goed is voor 36% van de wereldwijde ureumaanvoer (een vorm van stikstofmeststof), 29% van de watervrije ammoniak (een andere vorm van stikstofmeststof), 26% van het diammoniumfosfaat en 13% van het monoammoniumfosfaat.

Om even terug te grijpen op de biologielessen van de middelbare school: stikstof, fosfor en kalium zijn essentiële voedingsstoffen voor planten die niet rechtstreeks uit lucht of water beschikbaar zijn en via de bodem moeten worden aangevoerd. Het toevoegen van deze drie essentiële nutriënten aan de bodem verbetert zowel de kwaliteit als de omvang van de plantengroei. Nu valt een groot deel van de wereldwijde aanvoer van twee van deze drie nutriënten weg. 

Bovendien valt ongeveer 20% van de wereldwijde LNG-aanvoer uit de Golfregio weg. In landen zoals India is geïmporteerd LNG de grondstof voor de productie van stikstofmeststoffen in binnenlandse fabrieken. En er zijn waarschijnlijk nog andere complicaties die de wereldwijde meststoffenaanvoer verstoren.

Door de sterk gestegen meststofprijzen overwegen tarweboeren in Argentinië minder ureum te gebruiken. Daarmee zouden zij de beschikbare hoeveelheid stikstof beperken. De andere mogelijkheid is over te schakelen op een ander gewas waarvoor minder meststof nodig is, maar ook dat zou de tarweproductie beperken. De American Farm Bureau Federation publiceerde in april 2026 een enquête waaruit blijkt dat 70% van de Amerikaanse boeren niet alle meststoffen kan betalen die zij nodig hebben.

Maar Liebigs wet gaat verder dan alleen de bemesting van gewassen. Landbouwmachines draaien vrijwel uitsluitend op diesel. De sterke stijging van de dieselprijzen kwam vooral nadat Amerikaanse boeren hun aanplantbeslissingen al hadden genomen. Daardoor zullen de hogere brandstofkosten dit jaar vooral ten koste gaan van hun winstmarges en minder van de productie. Maar als de dieselprijzen langere tijd hoog blijven, kan dat boeren ertoe aanzetten minder te planten of over te schakelen op gewassen waarvan zij verwachten dat ze goedkoper te telen zijn.

Diesel moet daarom, net als meststoffen, worden beschouwd als een essentiële productiefactor.

Maar we kunnen Liebigs wet nog verder doortrekken en toepassen op elementaire productiemiddelen voor de samenleving als geheel. Energiespecialist en allesweter Vaclav Smil (lees hier, hier en vooral hier) noemt vier wezenlijke inputs die onmisbaar zijn voor de moderne wereld: cement, staal, kunststoffen en ammoniak. Ammoniak is uiteraard onontbeerlijk voor de productie van stikstofmeststoffen, die we hierboven al hebben besproken. De andere drie zijn zo alomtegenwoordig dat hun belang voor de moderne samenleving nauwelijks uitleg behoeft.

Smil wijst bovendien op een verband dat juist nu bijzonder relevant is, gezien het wegvallen van olie en aardgas uit de Perzische Golf: voor de productie van alle vier deze onmisbare inputs zijn grote hoeveelheden fossiele brandstoffen nodig. Daarnaast dreigt het wegvallen van aanzienlijke hoeveelheden olie en aardgas de productie te beperken van een zeer breed scala aan goederen waarvoor fossiele brandstoffen en hun afgeleide producten essentiële grondstoffen zijn - precies zoals Liebigs wet voorspelt.

De gevaren die zulke beperkingen voor de wereldeconomie met zich meebrengen, waren altijd al zichtbaar. Toch heerste lange tijd de opvatting dat dergelijke beperkingen zich nooit zouden voordoen, of dat ze, als ze zich toch voordeden, slechts tijdelijk zouden zijn. Die overtuiging wordt nu op de proef gesteld.

Als het inderdaad, zoals olieconsultant Art Berman stelt, onwaarschijnlijk is dat we ooit nog het niveau van de wereldwijde olieproductie van voor de oorlog met Iran zullen bereiken, dan zal de opvatting dat de productie geen wezenlijke grenzen kent, plaats moeten maken voor een nieuwe realiteit: die van schaarste en beperkte productie van veel van de meest essentiële grondstoffen ter wereld.

Overgenomen en bewerkt. Bron: https://resourceinsights.blogspot.com/2026/05/fertilizer-energy-and-liebigs-law-of.html

Vond je dit een interessant artikel ?  Zo ja, deel het dan even via bvb. de sociale media. Dank ! 

Komt er een nieuwe beurscrash, vergelijkbaar met die van 2008?

Het meest verontrustende signaal komt misschien niet zozeer van de aandelenbeurzen, maar eerder van de obligatiemarkten. De Belgische tienjaarsrente nadert 3,9 %, tegenover 3,35 % een jaar geleden: een stijging van meer dan 50 basispunten.

Deze stijging weerspiegelt de inflatie, die in de eurozone 3,3 % bedraagt, maar ook een begrotingsrisicopremie. Beleggers eisen een hogere vergoeding om overheden te financieren die zwaar in de schulden zitten, met begrotingstekorten kampen en te maken hebben met enorme herfinancieringsbehoeften.

De staatsrente, die als ‘risicovrij’ wordt beschouwd, vormt echter de basis voor elke financiële waardering. Wanneer deze rente stijgt, daalt de waarde van aandelen. En als een obligatie of een bankdeposito weer rendement oplevert, waarom zou je dan zoveel risico nemen op de beurs?

De eerste slachtoffers zijn technologie- en groeiaandelen, waarvan de winsten nog ver in de toekomst liggen. Daarna volgen vastgoed, infrastructuur, telecommunicatie en openbare nutsvoorzieningen: allemaal sectoren met een hoge schuldenlast.

Ook kwetsbare bedrijven, small caps en private equity lopen risico. Een lening die tegen 1 of 2 % is aangegaan, moet mogelijk tegen 5 of 6 % worden geherfinancierd. Deze extra kosten kunnen de winst doen verdwijnen. Ook de banken blijven niet gespaard: ze moeten deposito's beter vergoeden, terwijl hun obligaties in waarde dalen.

De parallel met 2008 is verontrustend: waarderingen die zijn gebaseerd op goedkoop geld, buitensporige schuldenlast, risico’s die zich buiten de balans bevinden en de illusie van onuitputtelijke liquiditeit. Daarna volgen margin calls, de gedwongen verkopen en een markt waarin iedereen via dezelfde uitgang naar buiten wil.

We bevinden ons echter niet in 2008. De banken zijn beter gekapitaliseerd. De volgende crisis zal waarschijnlijk worden veroorzaakt door te hoge staatsschulden, overmatige privéschulden, niet-bancaire fondsen of bedrijven met een te hoge schuldenlast en dit keer niet door Amerikaanse hypothecaire leningen.

Maar de geschiedenis zou zich kunnen herhalen. In juli 2008 had de ECB haar basisrente verhoogd tot 4,25 %, twee maanden voor het faillissement van Lehman Brothers, om een inflatie te bestrijden die voornamelijk door de olieprijzen werd veroorzaakt.

Vandaag zou het een vergelijkbare fout zijn om de rente nog verder te verhogen om een vermeende loonspiraal te beteugelen, terwijl de inflatie vooral van energetische en geopolitieke aard is. Dat zou de olieprijs niet doen dalen: het zou de economische activiteit afremmen en het financiële stelsel verzwakken.

Bij het eerste systeemincident zullen de centrale banken het tegenovergestelde moeten doen: de kredietkraan weer openzetten, de markten overspoelen met liquiditeit en de staatsobligaties stabiliseren.

Een crash is niet zeker. Maar het mechanisme ervan is al in werking.

De centrale banken, en in de eerste plaats de ECB, zullen slimmer te werk moeten gaan dan in 2008: ze moeten de oorzaak van de inflatie doorgronden en voorkomen dat de stijging van de staatsobligatierentes het financiële stelsel doet instorten.

Overgenomen van: Bruno Colmant, Linkedin

Why we understand so little about money and the economy

Why do so many people—including highly educated individuals—fail to properly grasp economic reality? This is not solely due to the complexity of money and financial markets. Economics, education, the banking sector, politics, the media, and even our own thought patterns also play a significant role. Together, they create an incomplete picture of reality. 

A striking illustration of this knowledge gap can be found in the book “La crise incomprise – quand le diagnostic est faux, les politiques sont néfastes” (see here). It shows how inadequately the 2008 financial crisis was analyzed by economists, policymakers, and financial institutions, resulting in harmful policy decisions.

The economy is a complex system in which countless factors constantly influence one another. As a result, simple cause-and-effect explanations are usually insufficient. This article examines the main causes of this structural knowledge deficit.

Gaps in economic science

Economics is about money and financial markets, about work, production, and consumption, about trade and globalization, but it also deals with raw materials, ecology, climate, energy, demographics, technology, taxation, politics, and geopolitics. The study of psychology and sociology also seems important for gaining some insight into the financial and economic behavior of individuals and groups. A primary challenge, therefore, is undoubtedly the multidisciplinary nature of economics: many factors come into play.  

The ups and downs of the global economy are thus influenced by a vast number of factors. Each of the academic disciplines mentioned has produced a great deal of information. However, the integration of all that knowledge across the boundaries of these various disciplines occurs only to a limited extent. 

Many economists focus on monetary and economic variables and pay less attention to the importance of raw materials, ecology, energy, and other factors outside their own field of expertise. A holistic analysis of relevant data is rarely, if ever, conducted.

In his book "Economics: A User's Guide", the well-known South Korean economist Ha-Joon Chang demonstrates that there are no fewer than nine different schools of economic thought. How could a field of study that lacks sufficient insight into its own theoretical diversity be capable of providing a coherent overall picture of economic reality?

Unlike the natural sciences, economics involves value judgments: how wealth should be distributed, how the public interest can best be served, how to bring about social improvements, and so on. Every economic policy ultimately stems from political choices and often from a moral perspective as well. Economics is therefore not merely a technical science, but also has an important political dimension. It is not an exact science in the sense of the natural sciences, and will likely never become one.

Gaps in education

The education system often encourages specialization. From a young age, students are required to make choices. Universities are divided into faculties. Skills such as systems thinking—the ability to see how everything influences one another—and interdisciplinary thinking—the ability to integrate different fields of knowledge—are undervalued. Too few people are being trained to bridge different fields of expertise. Those who are trained exclusively within a single discipline often see only part of the picture. Major societal problems, however, do not respect the boundaries between universities, faculties, or fields of study.

Education, as it is organized today, has shortcomings in the transmission of knowledge. For example, history has been a neglected subject for decades, even abroad. Until the 1980s, subjects such as economic history and the history of economic thought were an important part of the economics curriculum at many universities. Today, they receive far less attention in many programs.  However, the field of study that examines the rise and fall of nations and civilizations is immensely instructive (read here, here, and here). Knowledge of financial and economic history is truly useful because it reveals both the successes and the failures of economic theories and policy decisions.

The topic of money and economics also receives too little attention in general education. Our monetary system is one of the least well-explained concepts in the academic world. Those who have studied monetary economics have a much better understanding of how the system works. And those financial economists often work for governments, major banks, and asset managers.

Banking: complexity and profit-seeking

When the financial crisis broke out in 2008, it became clear that many managers at megabanks did not fully understand their own products. Ha-Joon Chang, mentioned earlier, notes in his book *Economics: A User’s Guide* how bankers often admitted to not reading through derivatives contracts running several hundred pages due to a lack of time. The functioning of financial markets and new monetary techniques and products is so complex that even within the financial industry, only a limited number of people truly understand them.

A prime example of this is the Greek debt crisis. In 2015, American consultant Glenn Kim, a former employee of the investment bank Lehman Brothers, became closely involved with the Greek government and the negotiations surrounding the bailout package. The fact that a government would turn to outside specialists during such a severe financial crisis speaks volumes about the technical complexity of the modern financial system.

If you set aside the complexity of speculative techniques and central bank policy, the way the monetary system works is actually quite simple. Take a look at the book "Geld komt uit het niets" by the Dutch author Ad Broere. When commercial banks extend credit, they create deposit money. This new money is matched by a debt on the part of the borrower and a claim on the part of the bank. For most of history, the value of money was backed by gold, silver, or a combination of both. It wasn’t until the twentieth century that most countries gradually switched to fiat money, which is no longer backed by precious metals. Fiat money therefore derives its value from trust in governments and central banks.

This effectively unbacked money is lent to governments, businesses, and households and subsequently flows back to the source in the form of interest. This system yields significant benefits for those closely involved in the creation of money. Commercial banks create a significant portion of the money in circulation through lending. When a bank grants a loan, a deposit is simultaneously created in the borrower’s account. When the principal of that loan is repaid, the money created in the process disappears again. This entire mechanism is little known to many people and contributes to the fact that many have an incomplete understanding of our monetary system.

Furthermore, the financial sector pays very well. That is why a powerful and active lobby is doing everything in its power to preserve this profitable structure—and to prevent certain fundamental questions about the financial system from receiving too much attention.

According to Dutch financial and economic expert Diederik Schmull, there are few good analysts in the financial sector. Moreover, anyone who expresses a well-supported opinion—for example, about an impending market downturn—which could deter clients from investing in the stock market and thus negatively impact commissions and bonuses, is viewed with suspicion within the bank and may even miss out on a promotion. Selling products and making a profit: that’s what it’s all about.

If analysts, due to a lack of expertise or courage, are unable to recognize or communicate about future financial and economic crises, it is understandable that the general public remains completely in the dark.

The intertwining of political and financial power

Many governments, with China leading the way, try to present statistics on unemployment, inflation, public debt, and so on in the most favorable light possible. This sometimes makes it difficult even for insiders to accurately assess a country’s true economic situation.

At the time of the 2008 banking crisis, insiders noted that there were not even 10 members of the Belgian parliament who understood what was going on. Lawyers are also heavily represented in Western parliaments, while economic and financial expertise is far less prominent. This is problematic, because those who make important decisions about public finances, taxes, banks, debt, and economic regulation should, at the very least, have a fundamental understanding of these matters. In general, it can therefore be observed that, when it comes to money and the economy, the political class often displays a glaring lack of essential knowledge.

Not only are members of parliament approached by banking lobbyists,

but prominent politicians are also sometimes offered positions on boards of directors or advisory roles at financial firms during or after their political careers (read here, here, here, and here). In the United States, presidents and presidential candidates are sponsored by Wall Street. European political decision-making is also closely intertwined with the financial world. A key factor in this context is the fact that these large financial conglomerates are major buyers of government bonds. This explains why politicians tend to “handle” the big banks with kid gloves. After all, the interests of governments and large financial institutions run parallel at certain times.

Failing mass media

Anyone who takes a look at the media landscape will discover that a high degree of concentration has developed here. This is true not only at the level of news agencies, but also across all major media channels (television, radio, print media, and the internet), which are largely controlled by a limited number of large corporations or individuals (read more here, here, here, and here). Media concentration is particularly significant in Belgium. The global media complex, through the transnational dissemination of information, has become a very important source of knowledge transfer. In this context, the testimonies of journalists such as Janneke Monshouwer, Udo Ulfkotte, and others demonstrate that the press does not operate independently and that other interests may also play a role.

Both the intricacies of the financial markets and the workings of the macroeconomy are complex phenomena. They cannot be explained quickly and in a flashy way. Exclusivity, speed, digestibility, and marketability are today's watchwords. All too often, many journalists limit themselves to simply copying, cutting, and pasting articles and images from international news agencies. That doesn't mean, however, that quality investigative journalism no longer exists. It's just that, due to economic pressures on media companies and the constant flow of news, it has less and less room to thrive.

Prominent economists interviewed on television are given barely a few minutes to explain their views. And who among us can still see the forest for the trees amid the daily avalanche of information?

More conditioned than we think

We are social beings who like to conform to a certain set of ideas and to how others think. This “groupthink” is a real phenomenon that arises in politics, business, social interactions, and also in the financial world. A correct but dissenting analysis or a differing opinion that threatens the prevailing consensus is rarely welcomed with open arms. The German philosopher Arthur Schopenhauer put it this way: “Every truth goes through three stages. First, it is ridiculed. Then it is fiercely opposed. Finally, it is accepted as self-evident.”

In this context, psychologists refer to “cognitive dissonance”: the discomfort that arises when facts clash with our beliefs. We often try to resolve that discomfort by ignoring, downplaying, or reinterpreting conflicting information. After all, we’d rather see and hear things that confirm our existing worldview than those that call it into question.

In that regard, the legend of Cassandra is particularly illustrative. She predicted the fall of Troy, but no one believed her. The moral is timeless: the bearer of bad news is rarely popular, while ignoring an uncomfortable warning can have major consequences. Added to this is another psychological mechanism: people tend to believe that tomorrow will largely resemble yesterday. As a result, warnings of fundamental changes are often underestimated or simply dismissed.

In addition to beliefs, incentives also play an important role. People defend ideas not only because they believe in them, but also because their careers, incomes, or social status are tied to them. As a result, certain views can persist for a long time, even when the facts become increasingly difficult to ignore.

The financial and economic reality is complicated. However, people need simple explanations and clear certainties. Complexity is uncomfortable. That is why simple narratives often prevail over nuanced analyses, even when the latter are closer to reality.

Summary

Economists suffer from a silo mentality and tell us nothing about the bigger picture. Economics is not an exact science. In education, subjects such as history, money, and economics are neglected. In the financial world, highly complex techniques are used, profit is the top priority, dissenting opinions are frowned upon, and very few people understand how the global monetary system actually works.

Politicians like to present statistics in the most favorable light possible, are “influenced” by all kinds of pressure groups, and maintain close ties with the financial sector. The concentration of ownership in the mass media and the power that stems from it is cause for concern. In-depth and independent research is given too little space within these media outlets. Moreover, the general public suffers from a kind of deafness and blindness caused by the daily tsunami of information and a certain degree of conditioning.

The difficulty lies not only in the complexity of economics and money. It lies primarily in the fact that economic reality is filtered through scientific paradigms, political interests, financial incentives, media selection, and human psychology. Anyone who wants to understand money and economics must therefore look beyond a single discipline, a single theory, or a single news source.

Did you find this article interesting?  If so, please share it on social media, for example. Thanks!

Waarom we zo weinig begrijpen van geld en economie

Waarom slagen zoveel mensen – ook hoogopgeleiden – er niet in de economische werkelijkheid correct te doorgronden? Dat ligt niet uitsluitend aan de ingewikkeldheid van geld en financiële markten. Ook de economische wetenschap, het onderwijs, het bankwezen, de politiek, de media en zelfs onze eigen denkpatronen spelen daarin een belangrijke rol. Samen creëren zij een onvolledig beeld van de werkelijkheid. 

Een treffende illustratie van dit kennistekort is te vinden in het boek "La crise incomprise – quand le diagnostic est faux, les politiques sont néfastes" (zie hier). Daaruit blijkt hoe onvolkomen de financiële crisis van 2008 door economen, beleidsmakers en financiële instellingen werd geanalyseerd, met nefaste beleidsbeslissingen als gevolg. 

De economie is een complex systeem waarin talloze factoren elkaar voortdurend beïnvloeden. Daardoor volstaan eenvoudige oorzaak-gevolgverklaringen meestal niet. Dit artikel onderzoekt de voornaamste oorzaken van dit structurele kennisdeficit.

Lacunes in de economische wetenschap
Economie gaat over geld en financiële markten, over werk, over productie en consumptie, over handel en globalisering maar heeft ook te maken met grondstoffen, ecologie, klimaat, energie, demografie, technologie, belastingen, politiek en geopolitiek. Maar ook de studie van psychologie en sociologie lijkt belangrijk om het financieel-economisch gedrag van individuen en groepen enigszins in kaart te brengen. Een eerste probleem is dus beslist het multidisciplinaire karakter van economie : er spelen vele elementen een rol.

Het wel en wee van de wereldeconomie wordt dus beïnvloed door een zeer groot aantal factoren. Elk van de genoemde wetenschappelijke specialisaties heeft heel veel informatie voortgebracht. Maar het integreren van al die kennis, over de grenzen van die verschillende disciplines heen, gebeurt slechts in beperkte mate. Veel economen concentreren zich op monetaire en economische variabelen en besteden minder aandacht aan het belang van grondstoffen, ecologie, energie en andere factoren buiten hun eigen vakgebied. Een holistische analyse van relevante data gebeurt niet of nauwelijks.

De bekende Zuid-Koreaanse econoom Ha-Joon Chang toont in zijn boek "Economie - de gebruiksaanwijzing" aan dat er maar liefst negen verschillende economische scholen bestaan. Hoe zou een kennisgebied, dat onvoldoende inzicht biedt in zijn eigen theoretische verscheidenheid, in staat zijn een coherent totaalbeeld te schetsen van de economische realiteit ?

Anders dan de natuurwetenschappen gaat economie over waardeoordelen : hoe welvaart moet worden verdeeld, hoe het algemeen belang het best kan worden gediend, hoe maatschappelijke verbeteringen aan te brengen enz. Ieder economisch beleid ontstaat uiteindelijk vanuit politieke keuzes en vaak ook vanuit een morele invalshoek. Economie is dus niet alleen een technische wetenschap, maar heeft ook een belangrijke politieke dimensie. Het is geen exacte wetenschap in de betekenis van de natuurwetenschappen en zal dat allicht ook nooit worden.

Lacunes in het onderwijs

Het onderwijs stimuleert vaak specialisatie. Vanaf jonge leeftijd moeten leerlingen keuzes maken. Universiteiten zijn opgedeeld in faculteiten. Vaardigheden zoals systeemdenken, het kunnen zien hoe alles elkaar beïnvloedt, en interdisciplinair denken, het kunnen integreren van verschillende kennisdomeinen, worden ondergewaardeerd. Er worden te weinig mensen opgeleid die verschillende specialismen met elkaar kunnen verbinden. Wie uitsluitend binnen één discipline wordt opgeleid, ziet vaak slechts een deel van de werkelijkheid. Grote maatschappelijke problemen trekken zich echter niets aan van de grenzen tussen universiteiten, faculteiten of studierichtingen.

Het onderwijs, zoals het vandaag georganiseerd wordt, vertoont lacunes in de kennisoverdracht. Zo is geschiedenis al decennialang, ook in het buitenland, een achtergesteld vak. Tot de jaren tachtig waren vakken als economische geschiedenis en de geschiedenis van het economische denken aan heel wat universiteiten een belangrijk onderdeel van de opleiding economie. Vandaag krijgen ze in veel opleidingen veel minder aandacht. Nochtans is de wetenschap die handelt over de opkomst en neergang van landen en beschavingen enorm leerrijk (lees hier, hier en hier). Kennis van de financieel-economische geschiedenis is echt wel nuttig omdat ze zowel de successen als de mislukkingen van economische theorieën en - beleidsbeslissingen blootlegt.

Ook het geld- en economiethema krijgt in het algemeen vormend onderwijs te weinig aandacht. Ons geldsysteem is een van de slechtst uitgelegde concepten in de academische wereld. De weinigen die monetaire economie hebben gestudeerd kennen de werking van het systeem veel beter. En die financiële economen werken vaak voor overheden, grootbanken en vermogensbeheerders.

Bankieren: complexiteit en winstbejag
Bij de uitbraak van de financiële crisis in 2008 bleek dat vele managers van megabanken hun eigen producten niet volledig begrepen. De eerder genoemde Ha-Joon Chang vermeldt in zijn boek "Economie : de gebruiksaanwijzing" hoe bankiers toegaven dikwijls derivatencontracten van een paar honderd pagina's niet door te nemen wegens tijdsgebrek. Het functioneren van financiële markten en nieuwe monetaire technieken en - producten is zodanig ingewikkeld dat zelfs binnen de financiële industrie slechts een beperkt aantal mensen werkelijk kennis van zaken heeft. 

Een sterk voorbeeld hiervan is de Griekse schuldencrisis. In 2015 werd de Amerikaanse adviseur Glenn Kim, een voormalige medewerker van zakenbank Lehman Brothers, nauw betrokken bij de Griekse regering en bij de onderhandelingen rond het reddingspakket. Dat een regering in een dergelijke moeilijke financiële crisis een beroep doet op externe specialisten, zegt veel over de technische complexiteit van het moderne financiële systeem. 

Abstractie gemaakt van de complexiteit van speculatietechnieken en centralebankenbeleid is de werking van het geldstelsel feitelijk simpel. Lees maar eens het boek 'Geld komt uit het niets' van de Nederlandse auteur Ad Broere. Commerciële banken creëren bij kredietverlening nieuw giraal geld. Tegenover dat nieuwe geld staat een schuld van de kredietnemer en een vordering van de bank. Gedurende het grootste deel van de geschiedenis werd de waarde van geld gedekt door goud, zilver of een combinatie van beide. Pas in de twintigste eeuw schakelden de meeste landen geleidelijk over op fiatgeld, dat niet langer door edelmetalen wordt gedekt. Fiatgeld ontleent zijn waarde dus aan vertrouwen in de overheden en de centrale banken. 

Dit feitelijk ongedekte geld wordt aan overheden, bedrijven en gezinnen uitgeleend en keert vervolgens mét intrest terug naar de bron. Een systeem dat aanzienlijke voordelen oplevert voor wie zich dicht bij de geldcreatie bevindt. Commerciële banken creëren een belangrijk deel van het geld in omloop door kredietverlening. Wanneer een bank een lening verstrekt, ontstaat er tegelijk een deposito op de rekening van de kredietnemer. Wanneer de hoofdsom van die lening wordt terugbetaald, verdwijnt het daarmee gecreëerde geld opnieuw. Dit gehele mechanisme is voor veel mensen weinig bekend en draagt ertoe bij dat velen een onvolledig beeld hebben van ons geldsysteem. 

Bovendien wordt er in de financiële sector zeer goed verdiend. Vandaar dat een uitgebreide en actieve lobby er alles aan doet om deze profijtelijke structuur in stand te houden. En om te vermijden dat bepaalde fundamentele vragen over het financiële stelsel te veel aandacht krijgen. 

Volgens de Nederlandse financieel-economische specialist Diederik Schmull zijn er binnen de financiële sector weinig goede analisten. Wie bovendien zijn gefundeerde opinie uitbrengt over bijvoorbeeld een op til zijnde daling van de markten - wat klanten kan weghouden van de beurs en dus negatief uitpakt voor commissies en bonussen - wordt binnen de bank scheef bekeken en kan zelfs een promotie mislopen. Producten verkopen en winst maken : daar draait het om. 

Als analisten, door een gebrek aan expertise of moed, niet in staat zijn toekomstige financieel-economische crisissen te herkennen of daarover te communiceren, valt het licht te begrijpen dat het grote publiek helemaal in het ongewisse blijft.

De verwevenheid van politiek en financiële macht
Vele regeringen, China op kop, trachten statistieken omtrent werkloosheid, inflatie, overheidsschuld enz. zo gunstig mogelijk voor te stellen. Wat het zelfs voor ingewijden soms moeilijk maakt om de ware economische situatie van een land correct in te schatten. 

Ten tijde van de bankencrisis in 2008 stelden insiders vast dat er in het Belgische parlement geen 10 volksvertegenwoordigers waren die begrepen wat er aan de hand was. Ook in de westerse parlementen zijn juristen sterk vertegenwoordigd, terwijl economische en financiële expertise veel minder prominent aanwezig is. Dat is problematisch, want wie belangrijke beslissingen neemt over overheidsfinanciën, belastingen, banken, schulden en economische regelgeving, zou op zijn minst over een fundamentele kennis van deze materie moeten beschikken. Algemeen kan men dan ook vaststellen dat de politieke klasse, als het gaat over geld en economie, vaak een schrijnend gebrek aan essentiële kennis vertoont.

Niet alleen worden parlementariërs benaderd door bancaire lobbyisten, 

belangrijke politici krijgen ook soms tijdens of na hun politieke loopbaan functies aangeboden in raden van bestuur of adviesfuncties bij financiële concerns (lees hier, hier, hier en hier). In de Verenigde Staten worden presidenten en presidentskandidaten gesponsord door Wall Street. Ook de Europese politieke besluitvorming is nauw verweven met de financiële wereld. Heel belangrijk in deze context is de wetenschap dat die grote financiële conglomeraten belangrijke afnemers zijn van staatsleningen. Zo wordt het begrijpelijk dat politici de grootbanken eerder met fluwelen handschoenen 'aanpakken'. De belangen van overheden en grote financiële instellingen lopen immers op bepaalde momenten parallel.

Falende massamedia
Wie het medialandschap overschouwt, ontdekt dat hier een sterke concentratie is ontstaan. Niet alleen op het niveau van de persbureaus, ook alle belangrijke mediakanalen (televisie, radio, geschreven pers en het internet) zijn in belangrijke mate in handen van een beperkt aantal grote concerns of individuen (lees hier, hier, hier en hier). Vooral in België is de mediaconcentratie aanzienlijk. Het globale mediacomplex, door transnationale informatieverspreiding, is een zeer voorname bron van kennisoverdracht geworden. In samenhang hiermee tonen de getuigenissen van journalisten zoals Janneke Monshouwer, Udo Ulfkotte en anderen aan dat de pers niet onafhankelijk opereert en dat ook andere belangen een rol kunnen spelen.

Zowel de finesses van de financiële markten als het functioneren van de macro-economie zijn ingewikkelde fenomenen. Die laten zich niet op een snelle en blitse manier uitleggen. Exclusiviteit, snelheid, vlotte verteerbaarheid en verkoopbaarheid zijn de ordewoorden van vandaag. Vele journalisten beperken zich al te vaak tot het puur overnemen, knippen en plakken van artikels en beeldmateriaal afkomstig van de internationale persagentschappen. Dat neemt niet weg dat degelijke onderzoeksjournalistiek nog steeds bestaat. Alleen krijgt die, door de economische druk op mediabedrijven en de permanente nieuwsstroom, steeds minder ruimte.

Vooraanstaande economen die op televisie worden geïnterviewd, krijgen ternauwernood enkele minuten om hun visie duidelijk te maken. En wie van ons ziet nog het bos doorheen de bomen van de dagelijkse informatielawine ?

Meer geconditioneerd dan we denken

We zijn sociale wezens die zich graag conformeren aan een bepaald ideeëngoed en aan hoe anderen denken. Dat groepsdenken ('groupthink') is een reëel fenomeen dat opduikt in de politiek, het bedrijfsleven, het sociale verkeer en ook in de financiële wereld. Een correcte maar dissidente analyse of een afwijkende mening die de heersende consensus bedreigt, wordt zelden met open armen ontvangen. De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer drukte het zo uit: "Elke waarheid doorloopt drie stadia. Eerst wordt ze belachelijk gemaakt. Dan wordt ze hevig bestreden. Tenslotte wordt ze als vanzelfsprekend aangenomen."

Psychologen spreken in dat verband over cognitieve dissonantie: het ongemak dat ontstaat wanneer feiten botsen met onze overtuigingen. Dat ongemak proberen we vaak weg te werken door storende informatie te negeren, te minimaliseren of anders te interpreteren. We zien en horen nu eenmaal liever datgene wat ons bestaande wereldbeeld bevestigt dan wat het op losse schroeven zet.

In dat verband is de mythische geschiedenis van Cassandra bijzonder illustratief. Zij voorspelde de ondergang van Troje, maar niemand geloofde haar. De moraal is tijdloos: de boodschapper van slecht nieuws maakt zich zelden populair, terwijl het negeren van een ongemakkelijke waarschuwing grote gevolgen kan hebben. Daar komt nog een ander psychologisch mechanisme bij: de mens heeft de neiging te geloven dat morgen grotendeels op gisteren zal lijken. Daardoor worden waarschuwingen voor fundamentele veranderingen vaak onderschat of eenvoudigweg weggewuifd.

Naast overtuigingen spelen ook prikkels een belangrijke rol. Mensen verdedigen niet alleen ideeën omdat ze erin geloven, maar ook omdat hun carrière, inkomen of maatschappelijke positie ermee verbonden zijn. Daardoor kunnen bepaalde opvattingen zichzelf lang in stand houden, zelfs wanneer de feiten steeds moeilijker te negeren vallen.

De financieel-economische werkelijkheid is ingewikkeld. Mensen hebben echter behoefte aan eenvoudige verklaringen en heldere zekerheden. Complexiteit is ongemakkelijk. Daarom winnen eenvoudige verhalen het vaak van genuanceerde analyses, zelfs wanneer die laatste dichter bij de werkelijkheid staan.

Samenvatting
Economen lijden aan hokjesmentaliteit en vertellen ons niets over het grotere plaatje ('The Big Picture'). Economie is geen exacte wetenschap. In het onderwijs worden leervakken zoals geschiedenis, geld en economie stiefmoederlijk behandeld. In het financiële milieu worden zeer ingewikkelde technieken toegepast, staat winst maken voorop, houdt men niet van afwijkende meningen en is het functioneren van het mondiale geldstelsel slechts aan zeer weinigen bekend. 

Politici stellen statistieken graag zo gunstig mogelijk voor, worden door allerlei drukkingsgroepen 'bewerkt' en onderhouden nauwe contacten met de financiële sector. De eigendomsconcentratie van massamedia en de macht die daarvan uitgaat, is zorgwekkend. Diepgaand en onafhankelijk onderzoek krijgt binnen deze mediaorganen te weinig ruimte. Bovendien lijdt het grote publiek aan doofheid en blindheid door de dagdagelijkse informatietsunami en een zekere mate van geconditioneerdheid.

De moeilijkheid ligt niet alleen in de complexiteit van economie en geld. Ze ligt vooral in het feit dat de economische realiteit wordt gefilterd door wetenschappelijke paradigma's, politieke belangen, financiële prikkels, mediaselectie en menselijke psychologie. Wie geld en economie wil begrijpen, moet daarom verder kijken dan één discipline, één theorie of één nieuwsbron.


Vond je dit een interessant artikel ?  Zo ja, deel het dan even via bvb. de sociale media. Dank ! 

Radiostilte Midden-Oostenoorlog

Het is nu tweeënhalve maand geleden dat de oorlog in Iran begon, en de Straat van Hormuz blijft gesloten. 

Er varen af en toe schepen doorheen, maar lang niet zoveel als de 150 schepen per dag die er vóór de sluiting doorheen voeren. Er is een structureel tekort van ongeveer 12 à 13 miljoen vaten olie per dag (gelijk aan 25% van de wereldhandel in deze essentiële grondstof), om nog maar te zwijgen van het aardgas, de meststoffen en andere grondstoffen die vroeger door de zeestraat werden vervoerd. 

In Spanje is de olie-import uit Mexico, Brazilië en Libië toegenomen, maar de invoer uit andere landen is afgenomen omdat de strijd om deze grondstof wereldwijd zeer scherp is. Vandaar dekt Spanje momenteel slechts 85% van zijn olieverbruik, en de resterende 15% wordt onttrokken aan zijn reserves, uit binnenlandse voorraden, die daardoor voor elke week die verstrijkt het equivalent van één dag nationaal verbruik verliezen. En Spanje staat er beter voor dan de rest van de Europese landen dankzij zijn 8 raffinaderijen, en zit uiteraard in een onvergelijkbaar betere situatie dan veel andere landen in de wereld (aangezien er wereldwijd een tekort is van 25% aan exporteerbare olie, en omdat in Spanje “slechts” 15% ontbreekt, moet er elders een tekort zijn van meer dan 25%).

Over een paar weken begint de kerosine in Europa op te raken. Over een paar maanden zal er een tekort aan diesel ontstaan. In dit bijna drie maanden durend conflict is al zo’n miljard vaten olie verloren gegaan, wat betekent: minder bedrijvigheid, minder verwerking, minder van wat energie mogelijk maakt. De inflatie stijgt. De brandstofprijzen lopen onverbiddelijk op. Wereldwijd beginnen zich problemen voor te doen bij de productie van medicijnen, bij de oogsten, in de metaalindustrie... De beschikbare brandstof voor vrachtschepen raakt op, wat gevolgen heeft voor het vervoer van allerlei soorten goederen. Sommige landen, die vanuit onze optiek als perifeer worden beschouwd, beginnen te rantsoeneren, en niet alleen brandstof.

En de oorlog is nog niet echt voorbij. De blokkade duurt voort. Schepen worden nog steeds onderschept of aangevallen, er vinden nog steeds schermutselingen plaats en er worden nog steeds bombardementen uitgevoerd, hoe beperkt die ook mogen zijn. Zelfs als de Straat van Hormuz vandaag weer zou worden vrijgegeven, zal het maanden duren voordat het scheepvaartverkeer weer normaal verloopt, en dan hebben we het nog niet eens over de productie van olie-, gas- en andere grondstoffen die min of meer definitief verloren is gegaan. 

We stevenen rechtstreeks af op een ongekende economische crisis, zoals de geschiedenis van het kapitalisme nog niet heeft gekend. En deze economische crisis zou het uiteenspatten van financiële zeepbellen kunnen veroorzaken en uitgroeien tot een economische ramp van onvoorstelbare omvang. En toch is het motto hier: radiostilte.

De media spreken over het Iran-Contra-conflict in de verleden tijd. Er verschijnen af en toe nieuwsberichten over de onderhandelingen, of over de vraag of de prijs van een vat olie hoog blijft (waarbij altijd wordt verwezen naar termijncontracten voor drie maanden, nooit naar de prijs van een vat voor onmiddellijke levering), maar deze berichten worden behandeld als onbelangrijke nieuwtjes, misschien enigszins irritante of verontrustende details, maar niets dat ons dagelijks leven rechtstreeks beïnvloedt. Onze gedachten blijven zich concentreren rond werk, vakanties en toekomstplannen... 

De minister zegt dat er geen bevoorradingsproblemen zijn, en dat die er ook niet zullen komen. De raffinaderijen, die hun verplichte onderhoudsstops niet hebben uitgevoerd, zullen zich aanpassen om te produceren wat nodig is, horen we. De aandelenmarkten bereiken recordhoogtes. "Alles verloopt naar behoren, alles verloopt naar verwachting". Er worden geen grote problemen voorzien in de verre, laat staan in de nabije toekomst. De oorlog, de bevoorradingsproblemen – dat is blijkbaar de zaak van iemand anders, de zaak van die landen die altijd weer problemen hebben.

De confrontatie met de realiteit zal verschrikkelijk zijn. Het ontwaken zal abrupt en bitter zijn. 

Ik begrijp dat er, gezien de precaire financiële situatie en de angst voor het uiteenspatten van zeepbellen, een zekere neiging bestaat om de situatie te bagatelliseren en paniek te voorkomen. Maar de fysieke realiteit is wat ze is. Nooit eerder in een andere crisis is er zo'n tekort aan olie geweest, om nog maar te zwijgen van andere grondstoffen, noch in absolute, noch in relatieve termen. In de VS bereikte de inflatie in april 18% op jaarbasis. Op de Canarische Eilanden daalde het aantal toeristen in april met 7,6%.

De realiteit haalt ons in. Maar tot die tijd geldt nog steeds: radiostilte.

Zo kunnen we het fluitende geluid van de inslag beter horen voordat die ons bereikt, gevolgd door het rumoer van iedereen die letterlijk met een schok wakker zal schrikken.

Artikel gebaseerd op een tekst van de Spaanse econoom Antonio Turiel

Als je dit een interessant artikel vond, deel het dan even via bvb. de sociale media. Dank !