De energietransitie: slechtste investering in de geschiedenis van de mensheid

Volgens de Amerikaanse minister van Energie, Chris Wright, is de wereldwijde investering van 10 biljoen dollar in duurzame elektrificatie de slechtste investering in de menselijke geschiedenis. Ter vergelijking: dit bedrag is bijna een tiende van het totale mondiale BBP, dat door het IMF op 117 biljoen dollar wordt geschat.

Ziehier de Nederlandstalige transcriptie van zijn recente uitspraken:

"Wat je nooit hoort, is dat het totale primaire energieverbruik in de VS nu voor meer dan 72% afkomstig is uit twee energiebronnen, olie en aardgas, een record hoog marktaandeel. 

Dat klinkt niet als de uitstervende industrie waarover ik heb gehoord gedurende de afgelopen 15 jaar. Maar als je naar de elektriciteitssector kijkt, is het een heel ander verhaal. In het olie- en gasproductiesegment: afnemende kapitaalintensiteit, toenemende efficiëntie en stijgende productie. 

Wat gebeurt er in de elektriciteitssector? Stijgende investeringen, gigantische hoeveelheden geld stromen binnen en wat is het netto resultaat daarvan geweest? Bijna helemaal geen groei in de productie van elektriciteit, maar een aanzienlijke stijging in de prijs van elektriciteit. 

Als je elektriciteit duurder maakt en mensen weten niet waar dat beleid heengaat...Wat gebeurt er dan? Dan verlaat de energie-intensieve industrie je land. Het Verenigd Koninkrijk en Duitsland zijn daarin experts en ze kunnen je dat vertellen...

In Duitsland hebben ze ruim een half biljoen dollar geïnvesteerd, hebben de capaciteit van hun elektriciteitsnet meer dan verdubbeld en ze produceren 20% minder elektriciteit dan vóór de investering van een half biljoen dollar en ze hebben de prijs drie keer zo hoog gemaakt.

En dat is geen winnend model, dat is niet wat de wereld gaat dupliceren. We zijn zo ver van het goede spoor geraakt. Denk aan onze industrie: slim, gedetailleerde analyses, natuurkunde, cijfers, wiskunde. Maar als het om klimaatverandering gaat, sluiten we rationaliteit buiten. 'Vergeet het maar, dat is hier niet van toepassing'. Het gaat alleen maar over decarboniseren en beweren dat we midden in een energietransitie zitten. 

Dat is gewoon... Ik denk dat we ons midden in de grootste slechte investering in de menselijke geschiedenis bevinden. Wereldwijd is er nominaal 10 biljoen dollar geïnvesteerd in de strijd tegen de klimaatverandering. 

Wat krijg je voor 10 biljoen dollar? Om heel specifiek te zijn over energiebronnen: zonne-energie is nu 1,2% van de mondiale energie en windenergie 1,4%. Gezamenlijk 2,6% van de mondiale energie komt uit deze bronnen waarin 10 biljoen dollar is geïnvesteerd. De penetratieniveaus zijn hoog, de prijzen zijn gestegen en het heeft Duitsland gedeïndustrialiseerd, het Verenigd Koninkrijk, Californië...en je verplaatst gewoon de industrie. Dat vermindert de uitstoot niet.

Als je jouw fabriek in het midden van Engeland sluit en naar Azië verhuist; en je draait nu op steenkool in plaats van op aardgas en je de goederen op dieselschepen laadt, dan is dat geen strijd tegen de klimaatverandering. Dat is het de-industrialiseren van je land, je hebt een regering die hamert op decarbonisatie, maar nooit de berekeningen maakt of het wel werkt.

Nog een paar andere gegevens: 85% van de mondiale energie kwam uit koolwaterstoffen toen de Jom Kipoeroorlog de wereld wakker schudde.

'O, mijn God!' De olieprijzen verdrievoudigden. Later dat decennium stegen ze weer. 'We moeten ons energiesysteem veranderen!'. 

Toen begon de energietransitiebeweging, ruim 50 jaar geleden. Toen 85% uit koolwaterstoffen, vandaag de dag nog steeds 85% koolwaterstoffen. 

Laten we ons gewoon bezighouden met de realiteit. Olie, gas en steenkool zijn de drijvende krachten achter de wereld. Punt. We kunnen geen windturbine, zonnepaneel of kerncentrale maken zonder enorme hoeveelheden olie, gas en steenkool. Dat is hoe het werkt in de wereld."

Europa's keuze in 2026: ultieme heropleving of escalerende afgang

Europa belandt niet toevallig in een periode van grote onrust; het wordt geconfronteerd met een samenloop van crises die het voortbestaan van ons continent bedreigen. De diagnose is scherp: we zijn geïsoleerd, economisch onder druk gezet en politiek versnipperd.

De Amerikaanse bescherming behoort tot het verleden. Washington heeft een politieke — en impliciet militaire — terugtrekking geaccepteerd, die soms in openlijke vijandigheid verandert. De retoriek van Donald Trump voorspelt het instorten van de Europese beschaving en neemt thesis en taal van extreemrechts over. Intussen worden we gedwongen militair materieel — vaak slechts bruikbaar met Amerikaanse goedkeuring — en energie aan te kopen, terwijl we tegelijkertijd in een handelsoorlog verwikkeld raken. De verzwakking van de dollar (-10% in één jaar) werkt als een verborgen douanebelasting, opgelegd zonder wederdienst.

De oorlog tussen Rusland en Oekraïne wordt uitgevochten zonder dat de Europeanen werkelijk inspraak hebben; we zitten klem tussen twee grote machtsblokken. Economisch versnelt de de-industrialisatie, en dit terwijl een vloedgolf van geavanceerde Chinese producten onze bedrijven onder druk zet. Op het vlak van kunstmatige intelligentie staat de strijd al grotendeels vast: doordat we niet de ontwikkelaars zijn — in tegenstelling tot de Amerikaanse en Chinese giganten — dreigen we gereduceerd te worden tot simpele digitale consumenten.

Binnen Europa zelf werkt interne verdeeldheid verder aan de versnippering. Van Polen tot Hongarije groeien de dissidenties; de traditionele machtscentra haperen: Frankrijk ziet zijn invloed tanen en Duitsland wankelt onder de druk van de AfD. We raken achterop in innovatie, feiten verliezen hun gezag en de sociale samenhang brokkelt af. Het speelveld wordt zo vrijgemaakt voor buitenlandse inmenging, inclusief de financiering van populistische bewegingen via extraterritoriale mechanismen.

Tegenover deze storm is er nauwelijks enige institutionele reactie. De Europese Commissie vervreemdt als een technocratische toren van Babel, uiteengevallen in een wirwar van tegenstrijdige bevoegdheden en abrupte koerswijzigingen — van een allesomvattende ecologische agenda zonder realistische industriële transitie tot het niet in de praktijk brengen van het Draghi-rapport. Als bureaucratische Olympus krijgt zij nu te maken met het groeiende ongenoegen van de Europese bevolking. Feit is: in het huidige geopolitieke bestel mist de Commissie de representatieve legitimiteit die zij ooit kon belichamen.

Het is niet langer de tijd voor kleine aanpassingen, maar voor een breuk. We moeten nadenken over een nieuwe vertegenwoordiging — iemand met visie die industriële consolidatie en een gemeenschappelijke defensie kan afdwingen. Maar zelfs de beste strategie faalt zonder het behoud van het essentiële: de integriteit van onze politieke waarden.

Deze existentiële schok hoeft geen fataliteit te zijn; ze kan de katalysator van een renaissance worden. Europa heeft nog altijd de intellectuele en morele middelen om de zelfopgelegde afhankelijkheid te weigeren. Wat ontbreekt, is politieke moed om nationale keurslijven te doorbreken, echte industriële en militaire soevereiniteit op te bouwen en de integriteit van onze morele waarden tegenover de brutaliteit van machtige rijken te stellen. Neergang is een keuze — heropleving is een daad van politieke wil. Het is nu het moment om de kracht en relevantie van het Europese project opnieuw zichtbaar te maken.

Overgenomen, vertaald en bewerkt van:  L’Europe en 2026: un ultime rebond face à une effarante disqualification

‘De Amerikaanse staatsschuld is beter houdbaar dan die van Duitsland’

Drie economen, verbonden aan verschillende Amerikaanse universiteiten, hebben onderzocht waar de grens ligt voor overheidsschulden. Met andere woorden: op welk punt kan een land niet langer wegkomen met de gedachte ‘het komt wel goed’, zelfs niet meer door de rente kunstmatig laag te houden, iets wat economen ‘financiële repressie’ noemen. Uit dat onderzoek trekt macro-econoom Edin Mujagic de conclusie dat de Amerikaanse staatsschuld beter houdbaar is dan die van Europese landen, inclusief Duitsland.

Wat zeggen economen en beleidsmakers meestal over staatsschulden?

Mede dankzij het werk van Thomas Piketty weten we dat beleidsmakers en economen vaak zeggen: 'Die staatsschuld doet er niet zoveel toe.' Hun redenering is: zolang de rente die je betaalt over die schuld lager is dan de economische groei, is er niets aan de hand. En daar zit wat in, want als je vanuit de overheid kijkt: economische groei is eigenlijk hetzelfde als groei van je inkomsten, en de rente is wat je betaalt aan lasten. Als je inkomsten harder stijgen dan je uitgaven, dan is er dus inderdaad geen probleem.

En Mujagic zegt niet dat hij zich achter Piketty schaar, maar het idee is logisch. We moeten er alleen wel een belangrijke kanttekening bij maken: als we het over rentes hebben, moet je die corrigeren voor inflatie. Dat is cruciaal, want dan pas zie je het echte beeld.

Wat concluderen die economen over de grens van de Amerikaanse staatsschuld?

Dat er zelfs een grens is waarbij ook dat wat hierboven staat beschreven niet meer helpt. Dus zelfs als de groei hoger is dan de rente, kun je nog steeds een probleem hebben. Voor Amerika hebben ze berekend dat die grens ligt tussen 174 en 189% van het BBP. De afgelopen maanden maakten veel mensen zich zorgen over de Amerikaanse staatsschuld die nu rond de 120% van het BBP ligt. Zo bezien is er dus nog ruimte.

Maar, zeggen de onderzoekers, er is één belangrijke kanttekening: de onzekerheid over toekomstig beleid. En die is in Amerika groot. Dat verlaagt die grens aanzienlijk, waarschijnlijk tot de huidige 120%. Je komt dus al redelijk snel in de gevarenzone, maar je bent er nog lang niet. En dat is belangrijk, want dit is één van de redenen waarom Mujagic zich minder zorgen maakt over de Amerikaanse overheidsschuld, en juist meer over die van Frankrijk, Italië en zelfs Duitsland.

Waarom maakt Mujagic zich meer zorgen over de Europese landen?

Dat heeft alles te maken met rente en groei. Als je dat corrigeert voor inflatie, heb je in de VS een rente van zo'n 1 tot 1,5%, terwijl de economie met ongeveer 2% groeit. Vergelijk dat met Frankrijk, waar de reële rente rond 2% ligt, maar de groei maar 1% is. Daar stijgen de kosten dus sneller dan de inkomsten. Voor Duitsland geldt dat ook.

De Amerikaanse economie heeft een veel groter verdienvermogen. Ze groeit harder, is flexibeler, innovatiever en jonger. Als je dat loslaat op een land als Duitsland: hun staatsschuld is nu 62% van het BBP, dus aanzienlijk lager dan die van de VS. 

Maar als Duitsland bijvoorbeeld de pensioenrekening deels met geleend geld gaat betalen, dan zit je in no time op 100%. De netto contante waarde van de pensioenbeloftes die Duitsland heeft gedaan komt neer op ongeveer 350% van hun economie, terwijl ze daar maar zo'n 10% van gespaard hebben.

In Frankrijk, Italië en Spanje ligt dat zelfs tussen de 400 en 500%, met nauwelijks iets opzijgezet. 

Kijk maar even naar deze tabel van Eurostat:

Als die landen hun pensioenverplichtingen deels met schuld moeten financieren, halen ze de Amerikaanse schuldpositie razendsnel in. En dan hebben we het nog niet eens over extra uitgaven aan defensie of infrastructuur. En als je meeneemt dat de Amerikaanse economie flexibeler, jonger innovatiever en dynamischer is dan de Europese, dan komt het erop neer dat zo'n land simpelweg meer schuld kan dragen. 

Om die reden is meer vertrouwen in de houdbaarheid van de Amerikaanse staatsschuld gerechtvaardigd dan in die van Europese landen - Duitsland incluis.

Artikel overgenomen en aangepast van bnr.nl

Ons grootste probleem is dat wij niet begrijpen wie we zijn

Over de goddelijkheid van de mens - een oude Hindoe legende die feitelijk ook handelt over de val van de mensheid.

Er was eens een tijd heel lang geleden, dat alle mensen Goden waren.

Ze beschikten allen over een geweldige macht.

Maar zij maakten daar misbruik van.

Brahma, de God der Goden, besloot daar iets aan te doen.

Hij wilde de goddelijkheid van de mens verbergen.

Hij riep alle Goden bijeen en vroeg hen waar hij het beste met die goddelijkheid kon blijven.

Een van de Goden zei: "Laat ons de goddelijkheid maar begraven in het diepst van de aarde." 

Waarop Brahma antwoordde: "Nee, want eens komt de dag dat de mens zo diep zal graven dat hij zijn grootheid, zijn goddelijkheid terug zal vinden."

Een andere God zei toen: "Gooi het in het diepst van de oceaan."

Maar opnieuw antwoordde Brahma: "Nee, want eens komt de dag dat de mens het diepst van de oceaan zal ontdekken."

Een derde zei: "Verstop het op de allerhoogste berg."

Maar ook hierop antwoordde Brahma: "Nee, want eens komt de dag dat de mens die bergtop zal beklimmen."

Ten einde raad gaven de mindere Goden het op.

Toen zei Brahma, de God der Goden: "Op aarde is er maar één plaats, waar de grote goddelijkheid van de mens afdoende kan worden opgeborgen. Een plaats waar hij zeker nooit zal zoeken. En dat is: in het diepst van hemzelf."

En sindsdien heeft de mens gegraven, gedoken en geklommen op zoek naar datgene wat diep in hemzelf verborgen ligt.

De ijzeren wet van de oligarchie en de illusie dat er zoiets bestaat als democratie

Een van de belangrijkste problemen van de democratie is de “Iron Law of Oligarchy” (de ijzeren wet van de oligarchie), zoals Robert Michels die beschreef. Hoewel democratie gelijkheid en vrijheid belooft, oefent onvermijdelijk steeds een eliteklasse macht uit. Of Professor Peabody, Sally Strawberry of Pedro Orange nu aan de macht is, een eliteklasse blijft bestaan. Zelfs wanneer de ene elitegroep door een andere wordt vervangen blijft het systeem fundamenteel onveranderd.

Robert Michels, die de "Ijzeren wet van de oligarchie" formuleerde

Michels’ “Iron Law of Oligarchy” betoogt dat het egalitarisme waarop democratie aanspraak maakt een illusie is. Elites ontstaan altijd; zelfs als de massa’s er één omverwerpen, creëren ze snel een nieuwe. James Burnham breidt dit uit in "The Machiavellians" en stelt dat elke realistische politieke analyse de onontkoombare dominantie van elites moet accepteren. 

Deze elite-dominantie weerspiegelt het Pareto-principe en suggereert een natuurlijke 80/20-verdeling tussen elites en de samenleving.

«De oligarchie is een laag afgescheiden van het volk. Gedragen door voorrechten, rijkdom, speculatie en controle over de bureaucratie, mist zij een vitaal contact met de gemeenschap. De elite richt de energie van het volk op een gemeenschappelijk doel, neemt risico’s samen met hen — de oligarchie niet. De oligarchie leeft van de middelen van het volk, manipuleert hen om haar positie te behouden en schermt zich af van elke eis tot verantwoording die zij altijd ontloopt. Dus het idee dat de grote vis de kleine opeet is onrechtvaardig en onjuist, want de elite is het principe van leven voor een volk, terwijl de oligarchie het principe van hun verval is.»
— Francisco José Fernández-Cruz Sequera, 2025.

Plato (in De Staat, Boek VI) en Aristoteles (in Politica, Boek IV) waarschuwden tegen directe meerderheidsheerschappij, uit vrees voor tirannie van de meerderheid en volkswoede. In zijn "Discourses on Livy" (Redevoeringen over Titus Livius) nam Niccolò Machiavelli een gelijkaardige positie in en verwees naar de Gracchen (Tiberius en Gaius) in het Rome van de 2e eeuw v.Chr. Hun grondhervormingen — bedoeld om rijkdom van de aristocratie naar de armen te herverdelen — leidden tot bloedvergieten en burgeroorlog. Machiavelli stelde dat de Gracchen de fout maakten te veronderstellen dat de armen minder eigenbelang hebben dan de rijken; door de goedkeuring van de massa te zoeken, voedden zij haat tussen plebejers en senaat, wat uiteindelijk de Romeinse Republiek ondermijnde.

«De erfgenamen begonnen te degenereren ten opzichte van hun voorvaderen en, de deugdzame daden verlatend, meenden dat vorsten niets anders hoefden te doen dan elkaar overtreffen in weelde, wellust en alle andere vormen van genot. Zo werd de vorst gehaat en, uit vrees voor die haat, een tiran; velen van hen die hielpen hem te vestigen, werden zijn vijanden. Deze, in samenzwering, brachten zijn ondergang teweeg. En zo gaat de cyclus door.»
— Discourses on Livy, Boek I, Hoofdstuk 2, Niccolò Machiavelli, 1531.

Machiavelli beschreef een cyclisch patroon waarbij democratie overgaat in tirannie. Aanvankelijk leidt een wijze en rechtvaardige heerser, de “vorst”, maar zijn opvolger geeft vaak toe aan luxe, wat tot tirannie leidt. Een aristocratische klasse werpt deze tirannie omver en sticht een nieuwe regering, maar ook deze aristocraten worden corrumperend, wat anarchie en hernieuwde tirannie inluidt. Machiavelli stelde een gemengde staatsvorm — een republiek — voor, waarin monarchie, aristocratie en democratie institutioneel vertegenwoordigd zijn. Deze vorm zou stabieler en duurzamer zijn dan zuivere democratieën of oligarchieën, zoals de Spartaanse republiek aantoonde, die 800 jaar standhield in vergelijking met kortere cycli elders.

«Honderd mannen die uniform en eensgezind handelen, met een gemeenschappelijk begrip, zullen triomferen over duizend mannen die het niet eens zijn en die daarom één voor één kunnen worden aangepakt.»
— Gaetano Mosca, 1896.

Ondanks het idee van een gemengde staatsvorm blijven uitdagingen bestaan. In de 18e eeuw identificeerde David Hume facties (factionalisme) als een groot democratisch manco. Hij betoogde dat mensen van nature facties vormen op basis van persoonlijke belangen, die vaak het algemeen welzijn ondermijnen. Zelfs triviale verschillen — zoals zichtbaar in antieke Griekse facties of recente burgeroorlogen — kunnen factionalisme aanwakkeren. Moderne democratieën kampen nog steeds met facties gedreven door religie, politiek of persoonlijke rivaliteiten.

James Madison besprak facties in "Federalist Paper No. 10" en stelde twee oplossingen voor: de oorzaken wegnemen of de effecten beheersen. Het wegnemen van de oorzaken zou neerkomen op het afschaffen van vrijheid - onpraktisch en onwenselijk. Het beheersen van effecten is daarom realistischer. Madison betoogde dat grote republieken de schadelijke invloed van facties verzwakken doordat uiteenlopende belangen elkaar tegenwerken, waardoor dominantie door één factie moeilijker wordt en kiezers meer keuze hebben — wat de invloed van corrupte kandidaten vermindert. Madison voorzag echter niet de centrale rol van politieke partijen, noch de impact van communicatiemiddelen zoals radio, televisie en internet, die factionele organisatie en invloed versterken.

«Oligarchie rust altijd op geweld en bedrog.»

— George Orwell, 1946.

Mancur Olson voegde in "The Logic of Collective Action" nog een probleem toe: grote groepen met gedeelde belangen slagen er vaak niet in zich effectief te organiseren vanwege hoge organisatiekosten, terwijl kleinere, goed georganiseerde belangengroepen wel succesvol beleid kunnen beïnvloeden — zelfs tegen de belangen van de meerderheid in. Zulke groepen behalen vaak hun doelstellingen, zonder veel acht te slaan op het algemeen belang.

«Soeverein is hij die beslist over de uitzondering.»

— Political Theology, Carl Schmitt, 1922.

Bijvoorbeeld: kandidaten Sunny Strawberry en Lucy Lemon, die zich verkiesbaar stellen, ontvangen aanbiedingen van belangengroepen zoals de Erwten, Aubergines en Peren die overheidssteun of belastingvoordelen willen. Om te winnen doet Sunny mogelijk toezeggingen aan die groepen, ook al levert dat niets op voor de bredere bevolking. Als Sunny weigert, steunen de groepen misschien Lucy, die vergelijkbare afspraken maakt. Dit mechanisme zorgt ervoor dat speciale belangen het beleid domineren en het grote publiek ondervertegenwoordigd blijft.

«O grote ster! Hoe zou je gelukkig zijn als je diegenen niet had voor wie je schijnt!»

— Aldus sprak Zarathoestra, Friedrich Nietzsche, 1883.

Het algemene publiek, dat geen sterke speciale belangen heeft, kan zich niet goed organiseren en het naar voren brengen van haar agenda. Daardoor blijven haar behoeften vaak onopgemerkt ten gunste van goed gefinancierde lobby’s. Madisons ideaal van een republiek en van moderne democratieën schiet herhaaldelijk tekort: vertegenwoordigers geven te veel prioriteit aan hun herverkiezing boven het algemeen belang, en hun beleid kan zonder gevolgen blijven. 

Deze systemische problemen vormen ernstige uitdagingen voor moderne democratieën, en hoewel oplossingen moeilijk te vinden zijn, is het herkennen en aanpakken van deze tekortkomingen cruciaal.

Bron: https://nigonthailand.substack.com/p/the-iron-law-of-oligarchy-and-the

Vind je dit een interessant artikel ?  Hou je dan niet tegen om het te delen.  Alvast hartelijk dank !

Aandelencrash in de maak

De Amerikaanse aandelenmarkt bereikt haar duurste waardering ooit.

En overtreft daarmee zowel de internetzeepbel van het jaar 2000 als de aanloop naar de Grote Depressie van de jaren 1930 (de aandelencrash vond plaats in 1929).

De S&P 500 noteert momenteel op 3,3 keer de 'price-to-sales ratio' (de totale marktkapitalisatie van de S&P 500) gedeeld door (de totale omzet van die bedrijven), vaak op basis van de meest recente 12 maanden (TTM) — de hoogste waardering sinds het jaar 2000:

91% van de fondsbeheerders beschouwt Amerikaanse aandelen als overgewaardeerd; dat is het hoogste percentage in de geschiedenis:

De door Amerikaanse beleggers aangegane schulden om aandelen te kopen bedraagt nu meer dan 1 biljoen dollar en heeft een historisch hoogtepunt bereikt, gecorrigeerd voor inflatie. 

Recordleningen om aandelen te kopen bij extreme, recordhoge waarderingen. Dit kan niet anders dan slecht aflopen:

Technologiebubbels eindigen steeds weer in tranen. Nu mogelijk ook weer met de AI-aandelenbubbel:

De Buffett-indicator heeft buitenaardse hoogten bereikt. In vergelijking daarmee lijkt de dotcom-bubbel van 2000 zelfs ondergewaardeerd.
Generatie Z zal het een relikwie noemen; Multimiljardair en superbelegger Warren Buffett noemt het de beste enkelvoudige maatstaf om aan te geven waar de waarderingen op een bepaald ogenblik staan:

De rol van de ECB in de Franse schuldencrisis — en het risico op een volgende crisis

De Franse schuldencrisis herinnert ons eraan dat gradualisme nooit werkt, dat staatsinterventie altijd in verval eindigt en dat landen die inzetten op meer overheid en hogere belastingen uiteindelijk altijd in stagnatie, het risico van wanbetaling en sociale onrust belanden. 

De overheidsschuld van Frankrijk bedraagt meer dan 114% van het bbp. Niet-gefinancierde, toegezegde pensioenverplichtingen bereiken volgens Eurostat echter 400% van het bruto binnenlands product (BBP).

Het voor dit jaar aangekondigde begrotingstekort bedraagt 5,4%, maar de marktcijfers houden rekening met 5,8%. Het vijfjaars kredietrisico is in twaalf maanden met 20% gestegen. De rente op Franse tweejaarsleningen ligt hoger dan die van Spanje, Italië en Griekenland, en de risicopremie ten opzichte van Duitsland is opgelopen tot 80 basispunten — 20 meer dan die van Spanje.

Het rendement op de 30-jarige Franse obligatie stijgt naar het hoogste niveau sinds 2011, terwijl wereldwijde obligaties hun daling voortzetten.

Het probleem in de eurozone is dat de mainstream juicht wanneer een regering het BBP oppompt met enorme overheidsuitgaven, banen in de publieke sector en immigratie, waardoor aanhoudende fiscale onevenwichtigheden en een dalende productiviteitsgroei worden verhuld. Daarnaast negeren Keynesiaanse analisten het verdringende effect op de privésector en de schadelijke impact van hoge belastingen op de lange termijn houdbaarheid van de overheidsfinanciën.

Ik ben oud genoeg om me te herinneren dat de mainstreammedia Griekenland prezen als de groeimotor van de eurozone toen het zijn BBP opblies met massale overheidsuitgaven en banen in de publieke sector. In 2005 en 2006 roemden publicaties van het IMF en de Europese Commissie Griekenland als “bewaker van hoge economische groei” en “leider van het herstel in de eurozone”. Krantenkoppen en beleidsrapporten noemden Griekenlands economische prestaties droogweg als een voorbeeld van sterk leiderschap binnen de eurozone. We weten allemaal wat er in 2008 gebeurde.

We mogen niet vergeten dat de Europese Centrale Bank een belangrijke rol heeft gespeeld in het creëren van perverse prikkels voor politici om hoge uitgaven en fiscale onevenwichtigheden in stand te houden en uit te breiden.

De Europese Centrale Bank (ECB) heeft in het afgelopen decennium een beleidsinstrumentarium van ongekende omvang ingezet — waaronder herhaalde renteverlagingen, negatieve nominale rentes, het omstreden anti-fragmentatie-instrument en de facto monetiseren van schulden — met als doel de stabiliteit van de eurozone te waarborgen. Toch hebben deze maatregelen, ondanks alle retoriek over stabiliteit en onafhankelijkheid, krachtige prikkels gecreëerd voor fiscale roekeloosheid, de fundamenten van de monetaire geloofwaardigheid in Europa uitgehold en de kiemen geplant voor de huidige staatsschuldencrisissen, waaronder de huidige Franse schuldencrisis.

De beleidsrentes van de ECB, ooit een anker dat zowel staats- als particuliere leningen tot discipline aanzette, zijn gedaald van boven de 4% in 2008 tot negatief terrein en hebben jaren op negatieve reële niveaus verbleven. Bovendien hebben de aankoopprogramma’s van de ECB, die tijdens crisissen werden uitgebreid onder initiatieven zoals het Pandemic Emergency Purchase Programme (PEPP) en de Outright Monetary Transactions (OMT), de obligatiemarkten verzadigd met centraal-bankgeld en een enorm verdringingseffect gecreëerd dat kredietverlening aan gezinnen en bedrijven benadeelt en de solvabiliteitsproblemen van emittenten uit de publieke sector verhult.

Het anti-fragmentatie-instrument, ontworpen om de “spread” tussen kern- en periferielanden te beperken, verscherpt deze kwestie: door onbeperkte interventie te beloven, stelt de ECB de markten gerust dat zij staatschulden in feite tegen vrijwel elke prijs zal ondersteunen, waardoor de discipline van verkwistende regeringen verwaterde. Het zou in feite als een instrument kunnen worden beschouwd dat verspilling aanmoedigt, omdat het landen met slechte fiscale naleving bevoordeelt en degenen die schuld en tekorten beperken bestraft.

Hoewel deze interventies de markten onmiddellijk kalmeren, kweken ze een mentaliteit van onverschilligheid bij regeringen, waardoor die consequent hun uitgaven verhogen. Daardoor pochen veel regeringen, zoals die van Spanje, over de lage rentekosten en lage spreads op hun schuld, ondanks toenemende onevenwichtigheden en verslechterende overheidsrekeningen. 

Het anti-fragmentatie-instrument en de negatieve nominale rentes vernietigen het marktmechanisme dat als essentiële waarschuwing voor roekeloos fiscaal beleid zou moeten dienen. Lidstaten, verzekerd van goedkope financiering en eindeloze ECB-steun, hebben weinig prikkels om opgeblazen budgetten te hervormen of tekorten te beperken, zeker wanneer dat politiek kostbaar is. 

De aanhoudende waarschuwing van Duitse beleidsmakers — dat ECB-acties “fiscal freeloading” in hoog-schuldlanden subsidiëren — dreigt werkelijkheid te worden. De dramatische casus is Frankrijk. De Franse overheidsschuld is in 2025 boven de 114% van het bbp gestegen, deels gedreven door aanhoudend grote tekorten die goedkoop worden gedekt onder de paraplu van de ECB. Pogingen tot begrotingssanering zijn altijd te voorzichtig geweest en hebben daardoor niet geleid tot blijvende discipline, met de ECB-steun voortdurend op de achtergrond als vangnet. 

Het resultaat is een oplopende staatspremie: Franse obligaties leveren, voor het eerst in de moderne geschiedenis van de euro, nu meer op dan vergelijkbare Spaanse, Griekse of Italiaanse obligaties — een signaal van marktonbehagen over het schuldtraject van Frankrijk, zelfs in het tijdperk van ECB-backstops. Het feit dat deze stijging van de spreads plaatsvindt te midden van een groot stimuleringsprogramma (Next Generation EU) en renteverlagingen maakt het des te alarmerender.

Het zogenoemde anti-fragmentatie-instrument, bedoeld als crisisbeheersingsmiddel, is in wezen een mechanisme van “gezamenlijke aansprakelijkheid zonder gezamenlijke controle”. Het bindt prudente eurolanden aan de fiscale keuzes van hun minder gedisciplineerde partners, socializeert risico’s en nationaliseert opbrengsten. Met deze faciliteit kunnen markten niet langer efficiënt differentiëren; de bezorgdheid over de houdbaarheid van de schuld die ooit noodzakelijke hervormingen stimuleerde, wordt onderdrukt in plaats van opgelost. Bovendien lijkt het op schuldmutualisatie zonder echte verplichtingen.

De “whatever it takes”-filosofie, zo geprezen door ECB-leiders, is een tweesnijdend zwaard geworden: zij heeft verantwoording vervangen door afhankelijkheid en fiscale laksheid aangemoedigd.

Aankopen door de centrale bank en het terugdringen van rendementen tot nominaal negatief zijn per definitie het slechtste geval van schuldmonetisatie. De ECB is verlieslatend omdat zij obligaties koopt zelfs wanneer die buitengewoon duur zijn. De geaccumuleerde niet-gerealiseerde boekverliezen van de ECB op haar aankoopprogramma’s worden volgens IERF geschat op €800 miljard, ver boven haar kapitaal.

Deze beleidsmaatregelen verhullen solvabiliteitsproblemen, ook al worden ze verpakt in de taal van noodsteun. Dat haalt de laatste afschrikking weg voor overheidsoverspenden: de prijs van geld zelf. Het lange termijn-effect is een omgeving waarin eurolanden, zich bewust dat herfinanciering zelfs in moeilijke tijden gegarandeerd goedkoop is, steeds grotere schulden opbouwen — waardoor de euromunt kwetsbaar wordt voor zelfs kleine schokken in vertrouwen, inflatie of bestuur. Deze situatie kan de euro in de toekomst schaden als Duitsland in dezelfde val loopt als Frankrijk, een scenario dat waarschijnlijk lijkt gezien de laatste beleidsaankondigingen.

Als u de kranten in Frankrijk leest, is deze perverse prikkel duidelijk zichtbaar. In plaats van te praten over het onhoudbare uitgavepad, eisen velen meer aankopen door de centrale bank en extra stimuleringsmaatregelen. Bovendien vragen sommigen om het introduceren van de digitale euro te versnellen om nog agressievere monetaire maatregelen te kunnen toepassen.

De zich ontvouwende Franse schuldencrisis is een direct neveneffect van deze beleidskeuzes. De uitgaven van Frankrijk zijn consequent gegroeid sneller dan de economische groei, terwijl de belofte van eeuwigdurende ECB-steun elke verantwoording uitstelde. Nu de risico's stijgen en markten de vastberadenheid van de ECB beproeven, staat de eurozone voor de bittere consequenties van een beleidsperiode die wordt gekenmerkt door moral hazard en uitgeholde fiscale discipline.

Hoewel ECB-activisme tijdelijk stabiliteit kan kopen, is de lange termijnkost duidelijk: hogere schulden, verzwakking van de privésector, waardevermindering van de munt en het wegvallen van prikkels voor verantwoord beleid. Tenzij Europa zijn afhankelijkheid van eeuwigdurende centrale-bankstimuli heroverweegt en mechanismen voor marktdiscipline herstelt, kan de huidige Franse crisis slechts één van vele fiscale stormen zijn die nog komen. Het succes van de euro als reservemunt berustte op de pijler van fiscale soberheid en verantwoordelijkheid. Gebrek aan fiscale discipline betekent altijd een risico voor de munt.

Centrale banken kunnen geen solvabiliteit “printen”, en het gebrek aan structurele hervormingen gecombineerd met excessieve versoepelingspolitiek kan de euro uiteindelijk vernietigen.

Bron: Daniel Lacalle